Zamek Sanocki

Historia, a raczej prahistoria ziemi, na której rozlokowało się nasze miasto sięga 12-go tysiąclecia p.n.e. Z tego to okresu tzn. starszej epoki kamienia pochodzą najstarsze zabytki archeologiczne - ślady działalności człowieka, będące źródłem poznania jego kultury materialnej, duchowej i struktury społecznej. Z następnych tysiącleci, już po całkowitym ustąpieniu lodowca i wytworzeniu się lepszych warunków bytowania, z terenu miasta i jego najbliższych okolic znane są dość liczne znaleziska kamiennych oraz krzemiennych narzędzi i broni, pozostawionych przez rolniczą i prowadzącą osiadły tryb życia ludność z młodszej epoki kamienia, przypadającej na lata 4000 - 1700 p.n.e. Historia, a raczej prahistoria ziemi, na której rozlokowało się nasze miasto sięga 12-go tysiąclecia p.n.e. Z tego to okresu tzn. starszej epoki kamienia pochodzą najstarsze zabytki archeologiczne - ślady działalności człowieka, będące źródłem poznania jego kultury materialnej, duchowej i struktury społecznej.

Z następnych tysiącleci, już po całkowitym ustąpieniu lodowca i wytworzeniu się lepszych warunków bytowania, z terenu miasta i jego najbliższych okolic znane są dość liczne znaleziska kamiennych oraz krzemiennych narzędzi i broni, pozostawionych przez rolniczą i prowadzącą osiadły tryb życia ludność z młodszej epoki kamienia, przypadającej na lata 4000 - 1700 p.n.e. Życie codzienne i wierzenia prasłowiańskich mieszkańców przyszłego grodu z epoki brązu, poznajemy poprzez odkrywane relikty osad i cmentarzysk. Epoka żelaza, która zaczyna się w VIII wieku p.n.e. to okres ogromnego postępu i przyswajania sobie przez ludność miejscową nowych zdobyczy cywilizacyjnych z kręgu kultury śródziemnomorskiej, oczywiście za pośrednictwem innych ludów. Przykładem tego procesu jest złota moneta celtycka - stater typu Nike (naśladownictwo monet Aleksandra Macedońskiego, datowana na II wiek p.n.e.), znaleziona w Trepczy. Z pierwszych wieków naszej ery, kiedy dokonał się podbój barbarzyńskiej północy przez cesarstwo rzymskie, odkrywane są liczne ślady zasobnych w zabytki osad. Po okresie zastoju gospodarczego spowodowanego wielkimi wędrówkami ludów na południe (V - VI w.), już w VII w., w okresie tzw. wczesnego średniowiecza daje się zauważyć ponowne ożywienie osadnicze, czego dowodem są nowo powstałe osiedla, a także duże grody obronne np. w Trepczy pod Sanokiem. Wzmianki pisarzy cudzoziemców, opisujących nasze ziemie, a także dane językowe sugerują, że południowo-wschodnie obszary Polski zamieszkałe były przez plemię Chorwatów. Podstawą gospodarki we wczesnym średniowieczu było rolnictwo i hodowla, ale równocześnie następuje bardzo szybki rozwój wyspecjalizowanego rzemiosła. Osadnicy skupiali się wokół grodów w tzw. podgrodziach, które stawały się zalążkami miast. Podobna była geneza Sanoka.

 
W pierwszej połowie XIV wieku Sanok został przyłączony przez Kazimierza Wielkiego do Korony. Nadanie miastu przez tegoż króla i jego następców przywilejów, nie tylko wprowadziło je w sferę polskich wpływów politycznych, gospodarczych i kulturalnych, lecz także, jako ośrodek handlowy na szlaku Śląsk Małopolska - Ruś stało się ono siedzibą władzy książęcej - królewskiej i stolicą rozległej Ziemi Sanockiej (późniejsze powiaty: sanocki, leski, brzozowski, część krośnieńskiego, rzeszowskiego, dobromilskiego, turczańskiego, wchodzące w skład województwa ruskiego). W XV stulecie Sanok wchodził jako stosunkowo ludne miasto, dbające nie tylko o sprawy materialne, lecz także duchowe. Oprócz cerkwi posiadał 3 kościoły i utrzymywał szkolę parafialną, w której swe pierwsze nauki pobierali dwaj wybitni sanoczanie: Grzegorz z Sanoka (1406-1477) - notariusz i spowiednik króla Władysława Warneńczyka, arcybiskup lwowski, którego biograf Filip Kallimach przedstawia w dziejach kultury polskiej jako doskonałego gospodarza, polityka, znawcę sztuki, opiekuna poetów, autora prac historycznych i wierszy oraz Jan Grodek, syn sanockiego mieszczanina, dziewięciokrotny rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego w pierwszej połowie XVI w. W XV i XVI wieku Sanok wraz z całą Rzeczpospolitą przeżywa swój rozkwit. Gospodarni mieszczanie uzyskując przywilej królewski, w dbałości o higienę budują wodociągi i  kanały. Pamiętając również o ubogich zakładają szpital i przytułek.
Wiek XVII wraz ze zmianami gospodarczymi, wojnami i pożarami przynosi upadek miasta, a w 1772 roku biorąca udział w rozbiorze Polski cesarzowa Maria Teresa przyłącza Ziemię Sanocką do Austrii. Według  relacji ówczesnego podróżnika, Sanok sprawiał wrażenie "nędznej wsi". W 1809 roku miasto przeżyło kilka dni wolności i wiele dni wojny z zaborcą.
W obliczu nadciągających wojsk austriackich kapitan Xawery hrabia Krasicki, po krótkotrwałej i bohaterskiej walce na zamku, dzięki zuchwałemu fortelowi, wraz z garstką obrońców wymyka się pułkowi huzarów.
Po nie udanym powstaniu w 1846 roku, w dwa lata później, w okresie Wiosny Ludów, która wstrząsnęła całą monarchią austriacką, w Sanoku powstała miejscowa Rada i Gwardia Narodowa. W galicyjskich realiach większość miast mogła upatrywać poprawę swego bytu, jedynie jako lokum urzędów państwowych.
Gospodarze Sanoka wykorzystali znakomicie tę szansę, dokonując szczególnie w okresie autonomicznym po 1867 r., odważnych inwestycji, które przy ubogim budżecie państwowym podnosiły rangę miasta w staraniach u cesarsko - królewskiego rządu. Do takich przedsięwzięć należało między innymi wybudowanie nowego budynku szpitala, szkoły wydziałowej, koszar, gmachu sądu okręgowego, a w 1890 roku Gimnazjum im. Królowej Zofii. Koszty poszczególnych inwestycji niejednokrotnie dorównywały całorocznemu dochodowi kasy miejskiej, jednak korzyści płynące były trudne do przecenienia. Do Sanoka, posiadającego szkoły na odpowiednim poziomie, chętnie przyjeżdżali urzędnicy dla objęcia posad rządowych.
Na przełomie XIX i XX stulecia Sanok korzystnie plasował się na tle galicyjskiego krajobrazu, a uruchomiona w 1884 roku linia kolejowa Jasło - Zagórz połączyła miasto z Krakowem i ze stolicą Galicji - Lwowem. Pod względem gospodarczym niezwykle korzystnym faktem był dynamiczny rozwój firmy Kazimierza Lipińskiego. Skromny początek zrobił ojciec późniejszego przemysłowca - Walenty, zakładając w latach 30-tych XIX w., wspólnie z Mateuszem Beksińskim warsztat kotlarski, wytwarzający wyposażenie dla browarów i gorzelni, prosty sprzęt rolniczy, narzędzia kowalskie i naczynia kuchenne. W latach 70-tych zakład poszerza produkcję o narzędzia dla rozwijającego się na Podkarpaciu, kopalnictwa naftowego. Na przełomie XIX i XX wieku fabryka produkuje wagony kolejowe, tramwajowe, maszyny drogowe, konstrukcje stalowe do budowy mostów, dworców kolejowych (między innymi dworzec lwowski), dając około 3,5 % produkcji przemysłowej Austro-Węgier, przy zatrudnieniu kilkuset osób.
Pomyślny rozwój miasta na przełomie stuleci objawił się również we wzroście liczby jego mieszkańców z około 3000 w połowie XIX w., do 10 000 w momencie wybuchu I wojny światowej. Napływ inteligencji ożywił życie kulturalne i społeczne Sanoka. Otworzono Czytelnię Mieszczańską, w której organizowano zebrania towarzyskie, bale karnawałowe, wieczory patriotyczne. Fenomenem była działalność drukarza i wydawcy - Karola Pollaka. Uruchomił on również księgarnię i wypożyczalnię książek. Stosunkowo duże swobody na terenie Galicji, pozwoliły na rozwój życia politycznego, społecznego i kulturalnego. Społeczeństwo sanockie aktywnie włącza się do prowadzonej z wielkim rozmachem akcji patriotycznej manifestacyjnych obchodów rocznic wydarzeń z historii Polski. Przygotowaniem zajmowały się powstałe wówczas Towarzystwo Szkoły Ludowej i Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół". W 100-lecie urodzin A. Mickiewicza, na górze parkowej usypano pamiątkowy kopiec, na Placu św. Jana stanął pomnik Tadeusza Kościuszki. W mieście istnieje i pozostawia ślady swojej działalności Towarzystwo Upiększania Miasta Sanoka. Od 1900 roku życie kulturalne Sanoka koncentrowało się w nowo wybudowanym gmachu "Sokola". W sali widowiskowej, będącej również salą gimnastyczną, organizowano koncerty, wystawiano sztuki teatralne, urządzano akademie i bale. W sąsiedztwie budynku urządzono boiska sportowe i kręgielnię. Sokół" sprawował też patronat nad powstałą w 1911 r., jedną z pierwszych w Polsce, drużyną skautową. W podsumowaniu epoki cesarsko-królewskiej w dziejach miasta, wymieńmy choć kilka nazwisk spośród wybitnych sanoczan, którzy zasłużyli się dla swojego grodu, np. burmistrzowie: Cyryl Ładyżyński i Feliks Giela, proboszcz obrządku łacińskiego Franciszek Czaszyński, przemysłowiec - Kazimierz Lipiński, dyrektorzy gimnazjum - dr Karol Petelenz i Włodzimierz Bańkowski, inżynierowie miejscy - Wilhelm Szomek i Władysław Beksiński, lekarz miejski Karol Zaleski, profesorowie gimnazjum -Antoni Borzemski, Władysław Kucharski, oprócz nich starostowie sanoccy: I.eon Prus-Studziński i Antoni Poglodowski. Pierwsza wojna światowa kładzie kres temu korzystnemu okresowi.
Jako ciekawostkę z lat wojny należy odnotować krótki pobyt jadącego na front dobrego, poczciwego wojaka Szwejka. Dnia l .11.1918 r. delegacja miasta z burmistrzem Biedką, wsparta zaprzysiężonymi Polsce oficerami przejęła władzę wojskową od ostatniego komendanta austriackiego. Czasy międzywojenne można uznać za pomyślne. W okresie niepodległości, życie w mieście było w dużej mierze związane z losami Fabryki Wagonów, która dawała utrzymanie około 1,5 tysiąca rodzinom i z drugim zakładem przemysłowym - Fabryką Wyrobów Gumowych "Sanok", powstałym dzięki dr Oskarowi Schmidtowi. W latach 30-tych Sanok wchodzi w strukturę Centralnego Okręgu Przemysłowego, co staje się wielką szansą dla rozwoju miasta. Powstają nowe inwestycje - elektryfikacja i wodociągi.
Kwitnie również życie kulturalne animowane przez tradycyjne organizacje i towarzystwa, powstają muzea: ukraińskie "Łemkiwszczyna" (1931 r.) i Muzeum Ziemi Sanockiej (1934 r.). W 1936 r. Sanok był gospodarzem centralnie organizowanego Zjazdu Górskiego - wielkiej imprezy prezentującej folklor górali II Rzeczpospolitej. W przededniu wybuchu II wojny światowej, Sanok liczył około 18 tys. mieszkańców, wśród nich około 55% Polaków 35% Żydów, 10% Rusinów i Ukraińców. W okresie międzywojennym Sanok, był ważnym ośrodkiem życia kulturalnego i narodowego (w powiecie sanockim około SO % ludności stanowili Ukraińcy i Rusini). W mieście działały m.in. organizacje oświatowe i gospodarcze, funkcjonował "Narodnyj Dim".
Czasy okupacji hitlerowskiej - to kolejne mroczne 5 lat w dziejach miasta. Mimo terroru w 1939 r. powstają zalążki wojskowej konspiracji antyhitlerowskiej. Aleksander Rybicki "Spytek" zorganizował w 1940 r. trasy kurierskie na Węgry. Przez Sanok i Ziemię Sanocką prowadził szlak ochotników przedzierających się do wojska gen. Sikorskiego. Wielu mieszkańców Sanoka zginęło w więzieniach, obozach zagłady, lagrach, na polach bitewnych. Data 9 sierpnia 1944 r. jest dniem zakończenia wojny dla zniszczonego miasta. Hitlerowcy zostawili za sobą spaloną Fabrykę Wagonów, Fabrykę Gumy i Fabrykę Akumulatorów.
Lata powojenne to okres odbudowy ze zniszczeń, a następnie rozbudowy zakładów przemysłowych. Sanoccy potentaci SFA "Autosan" i ZPG "Stomil" zatrudniający tysiące pracowników wpłynęli w ostatnich dziesięcioleciach na znaczny rozwój miasta. Wokół starej części Sanoka powstały nowe osiedla mieszkaniowe.
W pamiętnym sierpniu 1980 r. Sanok nie pozostaje na uboczu wydarzeń. Rozpoczęta wtedy działalność niepodległościowa, choć przytłumiona stanem wojennym przetrwała do przełomowych wyborów w 1989 r. W 1990 r. mieszkańcy miasta po raz pierwszy po drugiej wojnie światowej wybrali demokratycznie Radę Miejską.
Obecnie 40-tysięczna ludność Sanoka mieszka w 7 dzielnicach: Śródmieście, Wójtostwo, Błonie, Dąbrówka, Zatorze, Posada i Olchowce. Pisząc o dziejach miasta nie można pominąć ludzi, którzy swoją pracą, twórczością czy życiem są z nim związani. Nie sposób wymienić wszystkich. Oprócz podanych wcześniej kilku nazwisk należy wspomnieć również artystów: Jana Gniewosza, jeszcze z XIX wieku, Józefa Sitarza, Leona Getza i Władysława Lisowskiego z okresu międzywojennego, oraz twórców powojennych: Romana Tarkowskiego, Annę i Tadeusza Turkowskich, Mariana Kruczka, Zdzisława Beksińskiego, Władysława Szulca, Barbarę Bandurkę, Jerzego Wojtowicza, Annę Pilszak, a także licznych intelektualistów, wychowanków sanockiego gimnazjum, reprezentujących różne dziedziny nauki - między innymi: Juliana Krzyżanowskiego, braci Vetulanich, Zaleskich czy wreszcie Adama Fastnachta, pracownika Ossolineum, najwybitniejszego historyka Ziemi Sanockiej.